Làm rõ cơ chế thực hiện hợp đồng tập trung
Bộ Công Thương vừa ban hành Thông tư số 65/2026/TT-BCT quy định chi tiết một số điều của Nghị định số 365/2026/NĐ-CP của Chính phủ về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo.
Thương nhân xuất khẩu gạo sẽ được đánh giá mức độ tín nhiệm từ ngày 1/1/2028 theo quy định tại Thông tư 65/2026/TT-BCT. Ảnh: Cấn Dũng
Thông tư gồm 5 chương, 18 điều, tập trung quy định về chỉ định thương nhân đầu mối ký kết và tổ chức thực hiện hợp đồng tập trung; chế độ báo cáo của thương nhân kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu gạo; đồng thời cụ thể hóa việc đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo.
Một trong những nội dung đáng chú ý là cơ chế lựa chọn và tổ chức hoạt động của thương nhân đầu mối đối với hợp đồng tập trung. Theo quy định, việc chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung được thực hiện căn cứ các tiêu chí tại Nghị định số 365/2026/NĐ-CP. Trường hợp có từ hai thương nhân trở lên được chỉ định làm đầu mối tại một thị trường có hợp đồng tập trung nhưng trong từng đợt giao dịch chỉ có một thương nhân trực tiếp tham gia ký kết, giao dịch hợp đồng, cơ chế đầu mối luân phiên sẽ được áp dụng.
Thông tư cũng quy định cụ thể trình tự thực hiện cơ chế luân phiên, trách nhiệm của thương nhân đến lượt tham gia giao dịch cũng như phương án xử lý trong trường hợp thương nhân đầu mối không tham gia đợt giao dịch. Đáng chú ý, thương nhân đầu mối được trực tiếp thực hiện 20% lượng gạo trong hợp đồng tập trung. Trong phần này, thương nhân đầu mối trực tiếp ký kết hợp đồng được thực hiện 2/3 số lượng; 1/3 số lượng còn lại được phân bổ đều cho các thương nhân đầu mối không trực tiếp ký kết.
Cùng với quyền tham gia thực hiện hợp đồng, các thương nhân đầu mối có trách nhiệm trong xây dựng phương án giao dịch, theo dõi thị trường, chuẩn bị nguồn hàng và tổ chức thực hiện hợp đồng tập trung. Đối với phần chỉ tiêu thực hiện hợp đồng tập trung, sau khi nhận kết quả giao dịch từ thương nhân đầu mối, Bộ Công Thương thông báo để các địa phương rà soát, tổng hợp danh sách thương nhân đăng ký tham gia và đáp ứng điều kiện theo quy định.
Trên cơ sở danh sách này, cùng việc xem xét cân đối nguồn gạo hàng hóa và tình hình mùa vụ, Bộ Công Thương thực hiện phân bổ chỉ tiêu cho các thương nhân. Điểm mới đáng chú ý là việc phân bổ chỉ tiêu sẽ gắn với mức độ tín nhiệm của thương nhân khi cơ chế đánh giá này chính thức được áp dụng.
Theo đó, thương nhân thuộc cùng một nhóm tín nhiệm được phân bổ chỉ tiêu bằng nhau trong cùng nhóm. Mức phân bổ giữa các nhóm được xác định theo nguyên tắc giảm dần. Cụ thể, mức phân bổ đối với nhóm tín nhiệm cao không lớn hơn 50% nhóm tín nhiệm rất cao; nhóm trung bình không lớn hơn 50% nhóm cao; nhóm thấp không lớn hơn 50% nhóm trung bình và nhóm rất thấp không lớn hơn 50% nhóm thấp. Đối với thương nhân chưa có kết quả đánh giá mức độ tín nhiệm, lượng chỉ tiêu được phân bổ không vượt quá mức phân bổ trung bình của các thương nhân được phân bổ trong cùng đợt.
Tuy nhiên, cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm và các nội dung liên quan chỉ bắt đầu được thực hiện từ ngày 1/1/2028. Trong thời gian chưa áp dụng cơ chế này, chỉ tiêu được phân bổ bằng nhau cho các thương nhân đăng ký và đáp ứng điều kiện theo quy định.
Gắn mức độ tín nhiệm với hoạt động thực tế của doanh nghiệp
Cùng với cơ chế thực hiện hợp đồng tập trung, Thông tư 65/2026/TT-BCT quy định cụ thể chế độ báo cáo của thương nhân xuất khẩu, nhập khẩu gạo.
Theo đó, thương nhân thực hiện chế độ báo cáo trên hệ thống báo cáo điện tử của Bộ Công Thương. Đối với thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo, nội dung báo cáo bao gồm tình hình ký kết, thực hiện hợp đồng xuất khẩu gạo; lượng thóc, gạo tồn kho; báo cáo định kỳ hàng quý, hàng năm và báo cáo đột xuất theo yêu cầu của Bộ Công Thương. Trường hợp hệ thống báo cáo gặp sự cố kỹ thuật ảnh hưởng tới việc gửi dữ liệu, thương nhân thực hiện gửi báo cáo dưới dạng tệp dữ liệu điện tử qua địa chỉ thư điện tử theo quy định và cập nhật lại dữ liệu trên hệ thống trong thời hạn quy định sau khi hệ thống hoạt động bình thường.
Đối với đánh giá mức độ tín nhiệm, Thông tư cụ thể hóa việc xác định điểm đối với các tiêu chí thuộc trách nhiệm của Bộ Công Thương, trong đó có kết quả hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo; kết quả thực hiện chế độ báo cáo và dự trữ lưu thông.
Riêng tiêu chí kết quả hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo được tính trên thang 100 điểm, gồm 50 điểm đối với thành tích xuất khẩu trong năm và 50 điểm đối với phát triển thị trường. Thành tích xuất khẩu được xác định dựa trên kết quả xuất khẩu thực tế của thương nhân. Trong khi đó, nội dung phát triển thị trường được đánh giá trên cơ sở hoạt động xuất khẩu tại các nhóm thị trường gồm thị trường truyền thống, thị trường thuộc các hiệp định thương mại tự do và các thị trường khác.
Việc chấp hành chế độ báo cáo cũng tác động trực tiếp tới kết quả đánh giá tín nhiệm. Thương nhân sẽ bị trừ điểm trong trường hợp báo cáo chậm, báo cáo không đầy đủ, không chính xác hoặc không đúng biểu mẫu theo quy định.
Với tiêu chí dự trữ lưu thông, điểm số được xác định căn cứ vào tỷ lệ dự trữ thực tế của thương nhân so với lượng gạo đã xuất khẩu trong 6 tháng trước đó. Tiêu chí này được đánh giá trong năm và sử dụng điểm trung bình để xác định kết quả cuối cùng. Sau khi hoàn thành đánh giá, Bộ Công Thương sẽ đăng tải danh sách thương nhân theo mức độ tín nhiệm trên Cổng thông tin của Bộ Công Thương.
Thông tư cũng đặt ra các quy định chuyển tiếp nhằm bảo đảm hoạt động xuất khẩu gạo không bị gián đoạn. Theo đó, thương nhân đã được chỉ định làm đầu mối giao dịch trước ngày Thông tư có hiệu lực tiếp tục thực hiện cho đến khi bản ghi nhớ, thỏa thuận giữa cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam với cơ quan có thẩm quyền nước ngoài và các hợp đồng liên quan hết hiệu lực, hoặc có đề xuất của nước nhập khẩu về việc thay đổi thương nhân đầu mối.
Đối với hợp đồng xuất khẩu gạo đã được đăng ký và hợp đồng tập trung đã được phân bổ thực hiện trước ngày Thông tư có hiệu lực, thương nhân tiếp tục thực hiện mà không phải đăng ký hoặc phân bổ lại.
Thông tư số 65/2026/TT-BCT có hiệu lực từ ngày 1/10/2026. Cùng thời điểm, Thông tư số 30/2018/TT-BCT ngày 1/10/2018, Thông tư số 35/2025/TT-BCT ngày 2/6/2025 và Điều 26 Thông tư số 42/2019/TT-BCT ngày 18/12/2019 hết hiệu lực theo quy định.
Việc đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo và triển khai các nội dung liên quan theo Thông tư 65/2026/TT-BCT được thực hiện từ ngày 1/1/2028. Trước thời điểm này, chỉ tiêu thực hiện hợp đồng tập trung được phân bổ bằng nhau cho các thương nhân đăng ký và đáp ứng điều kiện theo quy định.
