Giáo viên chia sẻ phương pháp bảo tồn di sản văn hóa quê hương từ môn Ngữ văn

Khi học sinh trở thành người nghiên cứu

Trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, phát triển phẩm chất và năng lực người học được xác định là mục tiêu xuyên suốt. Ở môn Ngữ văn, bài học “Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề” (lớp 10) được thiết kế nhằm giúp học sinh bước đầu tiếp cận tư duy nghiên cứu khoa học, học cách quan sát, đặt vấn đề và giải quyết những câu hỏi xuất phát từ thực tiễn đời sống.

Tuy nhiên, theo thầy giáo Phạm Duy Diễn (Trường THPT Nguyễn Đổng Chi, Hà Tĩnh), trên thực tế, việc dạy học bài này ở nhiều nơi vẫn chưa đạt được kỳ vọng.

“Không ít giờ học mới dừng lại ở việc hướng dẫn học sinh viết theo mẫu. Các em ít có cơ hội khảo sát thực tế, thu thập và xử lý dữ liệu, nên sản phẩm học tập thường chỉ là bài làm văn, thiếu hơi thở cuộc sống”, thầy Diễn chia sẻ.

Chính từ trăn trở đó, thầy Diễn và nhiều giáo viên Ngữ Văn đã lựa chọn dạy học theo dự án như một hướng tiếp cận phù hợp, nhằm biến bài học viết báo cáo nghiên cứu thành một hành trình học tập thực chất, nơi học sinh được “làm nghiên cứu” thay vì chỉ “viết về nghiên cứu”.

Khác với cách dạy truyền thống, dạy học theo dự án đặt học sinh vào trung tâm của quá trình học tập. Các em không chỉ viết báo cáo, mà được tham gia trọn vẹn vào quy trình nghiên cứu: từ lựa chọn đề tài, xây dựng kế hoạch, khảo sát thực tế, thu thập và xử lý thông tin, đến viết báo cáo và trình bày sản phẩm.

Theo thầy Diễn, điểm mấu chốt là lựa chọn những vấn đề gần gũi với đời sống, phù hợp với lứa tuổi, để học sinh có động lực tìm hiểu. Đó có thể là thực trạng sử dụng mạng xã hội của học sinh, vấn đề ô nhiễm môi trường tại địa phương, hay ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa trong giới trẻ hiện nay... Khi được tự chọn đề tài, học sinh chủ động hơn, hứng thú hơn và có trách nhiệm hơn với sản phẩm của mình.

Trong quá trình triển khai dự án, giáo viên không làm thay học sinh mà đóng vai trò người hướng dẫn, cố vấn. Học sinh được rèn luyện kỹ năng lập kế hoạch, phân công nhiệm vụ, quản lý thời gian, làm việc nhóm, đồng thời học cách tiếp cận và đánh giá nguồn thông tin, trích dẫn tài liệu một cách khoa học, tránh sao chép và vi phạm bản quyền học thuật.

“Điều tôi mong muốn không chỉ là một bài báo cáo đúng cấu trúc, mà là việc học sinh hình thành được tư duy khoa học, biết đặt câu hỏi, biết nghi ngờ thông tin và biết lập luận để bảo vệ quan điểm của mình”, thầy Diễn nhấn mạnh.

Đưa di sản địa phương vào lớp học Ngữ văn

Là vùng đất giàu truyền thống lịch sử - văn hóa, Hà Tĩnh sở hữu nhiều di sản tiêu biểu như: dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, ca trù Cổ Đạm, khu di tích Đại thi hào Nguyễn Du, lễ hội chùa Hương Tích… Với cô Trần Thị Mỹ (GV Ngữ văn Trường THPT Nghi Xuân, Hà Tĩnh), đây là “kho tư liệu sống” quý giá để tổ chức dạy học Ngữ văn gắn với thực tiễn.

Từ lợi thế đó, cô Mỹ đã triển khai dự án “Viết báo cáo nghiên cứu về văn hóa địa phương Hà Tĩnh” trong dạy học bài “Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề”. Học sinh được chia nhóm, mỗi nhóm lựa chọn và phụ trách một nội dung nghiên cứu cụ thể liên quan đến văn hóa địa phương.

Có nhóm nghiên cứu về ca trù Cổ Đạm, tìm hiểu nguồn gốc, đặc trưng nghệ thuật và thực trạng bảo tồn của loại hình di sản này. Các em không chỉ đọc sách, tra cứu thông tin từ các tài liệu chính thống mà còn trực tiếp tham gia các buổi sinh hoạt tại Câu lạc bộ ca trù, phỏng vấn nghệ nhân để có tư liệu thực tiễn cho báo cáo.

Với dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, học sinh khảo sát vai trò của di sản trong đời sống hiện đại, tìm hiểu mức độ hiểu biết và thái độ của người trẻ đối với loại hình nghệ thuật truyền thống này thông qua bảng hỏi và phỏng vấn trực tiếp học sinh cũng như nghệ nhân tại địa phương.

Những nhóm khác lựa chọn nghiên cứu lễ hội chùa Hương Tích, các di tích lịch sử ở địa phương, hay thân thế, sự nghiệp của Đại thi hào Nguyễn Du và giá trị của Truyện Kiều. Từ việc tham quan, tìm hiểu tư liệu tại các di tích, học sinh học cách đối chiếu thông tin, đánh giá độ tin cậy của nguồn, rút ra nhận xét và hình thành luận điểm cho bài nghiên cứu.

Kết quả của dự án không chỉ là những bản báo cáo được trình bày đúng cấu trúc khoa học, có dẫn nguồn rõ ràng, mà còn là sự thay đổi trong cách học và cách nghĩ của học sinh. Bên cạnh báo cáo viết, các em còn sáng tạo nhiều hình thức trình bày như: Poster, video, infographic, tập san, sway…để chia sẻ kết quả nghiên cứu trước lớp cũng như làm tư liệu học tập cho cộng đồng.

Qua quá trình thuyết trình và phản biện, học sinh được rèn luyện kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm và tự đánh giá. “Điều đáng mừng là nhiều em bày tỏ sự tự hào khi được tìm hiểu sâu về di sản quê hương, từ đó hình thành ý thức gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống”, cô Mỹ thông tin.

Theo đánh giá của giáo viên, dạy học theo dự án không chỉ giúp nâng cao chất lượng bài viết của học sinh, mà quan trọng hơn là góp phần đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực. Việc gắn bài học với di sản và đời sống địa phương đã giúp môn Ngữ văn vượt ra khỏi khuôn khổ lớp học, trở thành cầu nối giữa tri thức sách vở và thực tiễn xã hội.

“Ngữ văn, nếu được dạy đúng cách, không chỉ dạy chữ mà còn dạy người. Khi học sinh biết nghiên cứu, biết trân trọng văn hóa quê hương, đó chính là nền tảng để các em trở thành những công dân có trách nhiệm”, thầy Phạm Duy Diễn chia sẻ.