Đặt nền móng cho ngành hàng Arabica chất lượng cao
Từng được biết đến với những vùng cà phê Arabica chất lượng cao ở Mường Ảng, Tuần Giáo và khu vực đèo Pha Đin, Điện Biên đang định hình chiến lược phát triển mới cho ngành cà phê, trong đó, lựa chọn hướng đi dựa trên gia tăng giá trị, lấy khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, chế biến sâu và thị trường xuất khẩu làm động lực. Đây cũng là xu hướng phù hợp khi ngành cà phê Việt Nam chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang nâng cao chất lượng, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.
Cà phê Arabica được xác định là một trong những ngành hàng chủ lực của tỉnh Điện Biên.
Tại Diễn đàn "Phát triển nông nghiệp bền vững gắn với chuyển đổi xanh và nâng cao chuỗi giá trị các sản phẩm chủ lực tại Điện Biên", ông Lê Xuân Cảnh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Điện Biên cho biết, cà phê Arabica được xác định là một trong những ngành hàng chủ lực của tỉnh. Định hướng phát triển không chỉ nhằm mở rộng quy mô sản xuất mà quan trọng hơn là nâng cao giá trị trên cùng diện tích đất, tạo đầu ra ổn định và tăng thu nhập cho người dân.
Hiện, Điện Biên có khoảng 8.500 ha Arabica, đứng thứ ba cả nước sau Sơn La và Lâm Đồng. Năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu phát triển thêm khoảng 6.000 ha cà phê, phấn đấu đưa tổng diện tích Arabica lên gần 20.000 ha theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh. Tuy nhiên, theo ông Lê Xuân Cảnh, mở rộng diện tích chỉ là điều kiện cần. Mục tiêu lâu dài là hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ chọn tạo giống, hoàn thiện quy trình canh tác, xây dựng vùng nguyên liệu, chế biến sâu đến phát triển thị trường và xuất khẩu.
“Địa phương còn khoảng 300.000 ha đất có khả năng chuyển đổi, tạo dư địa lớn để phát triển cây công nghiệp giá trị cao. Song việc mở rộng vùng nguyên liệu phải gắn với nhu cầu thị trường và khả năng tiêu thụ, nhất là ở phân khúc cà phê chất lượng cao. Cùng với đó là yêu cầu phát triển công nghiệp chế biến, xây dựng thương hiệu, hoàn thiện mã số vùng trồng, chỉ dẫn địa lý và các tiêu chuẩn phục vụ xuất khẩu”, ông Cảnh chia sẻ và cho hay, để hiện thực hóa mục tiêu này, Điện Biên đang đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ trong sản xuất.
Theo TS. Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, nhiều dự báo cho thấy, đến năm 2050, diện tích Arabica tại nhiều quốc gia sản xuất truyền thống có thể giảm khoảng 50% do tác động của biến đổi khí hậu. Đây là cơ hội để những vùng có điều kiện sinh thái phù hợp như Điện Biên phát triển Arabica chất lượng cao. Tuy nhiên, Arabica là giống cà phê đòi hỏi điều kiện sinh thái khắt khe, chỉ phát huy chất lượng ở những vùng có độ cao, nhiệt độ và khí hậu phù hợp. Vì vậy, việc mở rộng diện tích cần dựa trên cơ sở khoa học thay vì phong trào. Theo TS. Phan Việt Hà, ngay từ đầu, Điện Biên cần xác định rõ định hướng phát triển cà phê đặc sản, cà phê chất lượng cao hay cà phê thương mại để xây dựng quy trình sản xuất và chiến lược thị trường phù hợp.
Tạo lợi thế cạnh tranh bằng chất lượng, chuyển đổi số và thương hiệu
Ở góc độ quản lý ngành, ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho rằng, dù tổng diện tích cà phê cả nước đã vượt quy hoạch, Arabica vẫn còn nhiều dư địa phát triển nhờ giá trị kinh tế cao và tiềm năng trở thành dòng cà phê đặc sản. Tuy nhiên, lợi thế của Điện Biên không nằm ở việc cạnh tranh quy mô với các vùng sản xuất truyền thống mà ở khả năng xây dựng thương hiệu Arabica khác biệt.
Lợi thế của Điện Biên không nằm ở việc cạnh tranh quy mô với các vùng sản xuất truyền thống mà ở khả năng xây dựng một thương hiệu Arabica khác biệt.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Lê Đức Huy, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, Chủ tịch HĐTV Simexco Đắk Lắk, Điện Biên có lợi thế của "người đi sau", nhờ đó có thể xây dựng ngành cà phê theo hướng hiện đại ngay từ đầu. Thay vì phải chuyển đổi một vùng nguyên liệu hàng trăm nghìn ha như nhiều địa phương khác, quy mô dự kiến khoảng 20.000 ha giúp tỉnh thuận lợi hơn trong việc áp dụng các mô hình quản trị mới.
Ông Lê Đức Huy đề xuất Điện Biên đặt mục tiêu trở thành địa phương đầu tiên của Việt Nam số hóa toàn diện ngành cà phê, xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ về vùng nguyên liệu, quản lý sản xuất và truy xuất nguồn gốc ngay từ giai đoạn mở rộng diện tích. Theo ông Lê Đức Huy, chuyển đổi số không chỉ giúp đáp ứng các quy định ngày càng khắt khe của thị trường, như Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), mà còn tạo nền tảng nâng cao năng lực quản trị và gia tăng sức cạnh tranh cho thương hiệu cà phê Arabica Điện Biên.
Bên cạnh chuyển đổi số, chất lượng phải được kiểm soát xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị. Từ vùng nguyên liệu, thu hoạch, sơ chế, chế biến đến bảo quản đều cần được chuẩn hóa nhằm bảo đảm sự đồng đều của từng lô hàng xuất khẩu, bởi chỉ một mắt xích không đạt yêu cầu cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín của cả vùng nguyên liệu.
Đồng thời, Điện Biên cần khai thác đồng thời lợi thế về văn hóa và du lịch để gia tăng giá trị cho sản phẩm. "Bên cạnh điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng phù hợp với Arabica, địa phương còn sở hữu bản sắc văn hóa Tây Bắc, lịch sử và cảnh quan đặc sắc. Việc kết hợp phát triển cà phê với du lịch trải nghiệm sẽ góp phần xây dựng hình ảnh vùng cà phê đặc sản, tạo thêm giá trị ngoài hạt cà phê", ông Lê Đức Huy chia sẻ.
Ở góc độ xây dựng thương hiệu, ông Lê Minh Cường, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại dịch vụ HSDC, cho rằng Arabica Điện Biên cần được định vị như một sản phẩm mang bản sắc riêng thay vì chỉ là một mặt hàng nông sản. Câu chuyện về vùng đất, con người và văn hóa địa phương cần được thể hiện nhất quán thông qua hệ thống nhận diện, bao bì và thiết kế sản phẩm. “Bao bì không chỉ có chức năng bảo quản mà còn là lời cam kết về chất lượng và là yếu tố tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng”, ông Lê Minh Cường cho biết.
Đồng quan điểm, ông Phạm Ngọc Mậu, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng xây dựng thương hiệu phải xuất phát từ nhu cầu của thị trường. Doanh nghiệp cần nghiên cứu thị hiếu người tiêu dùng ở từng quốc gia, từ yêu cầu về chất lượng, phát triển bền vững đến mẫu mã và câu chuyện sản phẩm, thay vì chỉ tập trung vào lợi thế sẵn có.
Theo ông Phạm Ngọc Mậu, xuất khẩu vẫn là con đường hiệu quả nhất để nâng cao giá trị ngành hàng cà phê, nhưng chỉ thành công khi sản phẩm có thương hiệu đủ mạnh và đáp ứng các hàng rào kỹ thuật ngày càng khắt khe. Điều này đòi hỏi Arabica Điện Biên phải bảo đảm đầy đủ các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải, sản xuất bền vững và minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng.
Theo các chuyên gia trong ngành, chiến lược phát triển cà phê của Điện Biên đang chuyển từ tư duy phát triển cây trồng sang phát triển ngành hàng. Mục tiêu không chỉ là mở rộng diện tích Arabica mà là kiến tạo một hệ sinh thái sản xuất hiện đại, kết nối nghiên cứu khoa học, vùng nguyên liệu, doanh nghiệp chế biến và thị trường xuất khẩu. Nếu hiện thực hóa được định hướng này, Arabica Điện Biên sẽ có cơ hội khẳng định vị thế trên bản đồ cà phê đặc sản Việt Nam, đồng thời mở rộng dư địa tăng trưởng cho ngành cà phê trong bối cảnh thị trường toàn cầu ngày càng coi trọng chất lượng, tính bền vững và giá trị thương hiệu.
Ông Lò Văn Cương, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Điện Biên nhấn mạnh: Cà phê Arabica của địa phương từ lâu đã được thị trường đánh giá cao nhờ điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng đặc thù. Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên chỉ là nền tảng. Để hình thành một ngành hàng có sức cạnh tranh bền vững, tỉnh sẽ tiếp tục đầu tư vào khoa học, công nghệ, giống mới, quy trình canh tác, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.
