EUDR - thử thách ngành cà phê Lâm Đồng

Từ lợi thế quy mô đến áp lực chuẩn mực mới

EUDR yêu cầu sản phẩm cà phê nhập khẩu vào EU phải chứng minh không gây mất rừng sau ngày 31/12/2020, bảo đảm tính hợp pháp đất đai và có khả năng truy xuất nguồn gốc đến từng thửa đất. Để xuất khẩu cà phê không chỉ cần ngon, sạch mà còn phải “có hồ sơ” rõ ràng từ rẫy đến cảng. Trong khi đó, toàn tỉnh mới chỉ có 435 ha cà phê được cấp mã số vùng trồng, con số quá nhỏ so với quy mô hơn 328.000 ha đang sản xuất.

Không chỉ nằm ở khâu gắn mã số vùng trồng, thách thức lớn hơn là việc xây dựng và thống nhất cơ sở dữ liệu rừng tại mốc ngày 31/12/2020 - căn cứ pháp lý quan trọng nhất để chứng minh không gây mất rừng. Hiện nay, tỉnh phải rà soát, chuẩn hóa bản đồ rừng theo địa giới hành chính mới, đồng thời cần nguồn ảnh viễn thám chất lượng cao để đối chứng. Đây là công việc phức tạp, tốn kém, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của nhiều ngành và sự hỗ trợ từ Trung ương, tổ chức quốc tế. Trong khi đó, sản xuất cà phê của Lâm Đồng chủ yếu dựa vào khoảng 220.000 hộ nông dân, phần lớn là nông hộ nhỏ lẻ. Việc thu thập dữ liệu GPS, polygon từng thửa rẫy, hướng dẫn nông dân kê khai thông tin, cập nhật lên hệ thống truy xuất... là một khối lượng công việc khổng lồ, không thể hoàn thành nếu chỉ trông chờ vào nỗ lực hành chính đơn thuần.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Trịnh Thị Thanh - Giám đốc một công ty thu mua, xuất nhập khẩu cà phê ở phường Nam Gia Nghĩa cho biết, ngay sau khi quy định chống mất rừng của EU được phổ biến, doanh nghiệp đã chủ động rà soát toàn bộ vùng nguyên liệu, đồng thời triển khai nhiều giải pháp để đáp ứng các yêu cầu mới từ thị trường châu Âu. Tuy nhiên, thực tế sản xuất đặt ra không ít thách thức khi phần lớn diện tích cà phê của nông dân là nhỏ lẻ, trồng xen nhiều loại cây, khiến chi phí và công sức cho việc đăng ký mã số vùng trồng, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc cần nhiều thời gian và chi phí. Doanh nghiệp rất cần sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ cơ quan quản lý nhà nước, nhất là trong việc hướng dẫn thống nhất về thủ tục, dữ liệu rừng và cơ chế xác nhận tuân thủ EUDR, nhằm giảm bớt rủi ro và chi phí cho doanh nghiệp và nông dân.

Phép thử không chỉ cho nông dân

Lâm Đồng đã có nền tảng nhất định cho sản xuất cà phê bền vững. Toàn tỉnh hiện có gần 119.000 ha cà phê đạt các chứng nhận VietGAP, 4C, UTZ, Rainforest, hữu cơ; hình thành 65 chuỗi liên kết với sự tham gia của hơn 29.000 hộ nông dân và hàng chục doanh nghiệp, hợp tác xã. Các mô hình cà phê trồng xen cây ăn quả, cây công nghiệp khoảng 60.000 ha không chỉ nâng cao thu nhập mà còn phù hợp với định hướng sinh thái, giảm áp lực lên tài nguyên đất và rừng.

Tuy nhiên, chứng nhận bền vững và liên kết chuỗi mới chỉ là điều kiện cần. EUDR đòi hỏi mức độ minh bạch cao hơn, chi tiết hơn, mang tính pháp lý chặt chẽ hơn. Nếu doanh nghiệp không xây dựng được hệ thống truy xuất đồng bộ, nếu chính quyền cơ sở không nắm chắc hiện trạng đất đai - rừng, nếu nông dân không được hướng dẫn cụ thể, nguy cơ bị loại khỏi thị trường EU là hoàn toàn hiện hữu. Theo lộ trình, doanh nghiệp lớn phải tuân thủ EUDR từ ngày 31/12/2025, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ chậm nhất đến ngày 30/6/2026.

Ở chiều ngược lại, EUDR có thể trở thành cú hích mạnh mẽ để ngành cà phê Lâm Đồng tái cấu trúc theo chiều sâu. Những vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản, có dữ liệu đầy đủ, tuân thủ chuẩn mực môi trường sẽ có lợi thế rõ rệt trong đàm phán giá và thị trường. Các cơ quan quản lý nhà nước tạo khung pháp lý, dữ liệu nền, doanh nghiệp chủ động đầu tư hệ thống truy xuất, đồng hành cùng nông dân, còn người trồng cà phê cần thay đổi thói quen sản xuất, ghi chép và minh bạch thông tin.