Đảm bảo đầu ra bền vững cho lúa gạo của Đề án 1 triệu héc-ta lúa

Cần thắt chặt liên kết

Sau hơn 2 năm triển khai, Đề án 1 triệu héc-ta lúa đã mang lại hiệu quả thiết thực. Diện tích áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình canh tác bền vững theo Đề án đã đạt hơn 420.000ha. Lợi nhuận của nông dân trong mô hình tăng từ 1,5-9,3 triệu đồng/ha/vụ và giảm phát thải từ 3-4 tấn tương đương CO₂/ha/vụ. Mô hình cũng giúp tăng cường liên kết theo chuỗi giá trị.

Thực tế cho thấy chuỗi giá trị lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp đang dần thành hình. Nhiều địa phương đã chủ động rà soát quy hoạch, hình thành vùng sản xuất tập trung, chuẩn hóa quy trình canh tác và huy động sự tham gia của các bên liên quan... Tuy nhiên, liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất tại nhiều nơi vẫn là mua bán hoặc hợp đồng ngắn hạn, chưa tạo dựng được quan hệ hợp tác dài hạn. Khi giá lúa tăng cao, nông dân dễ phá vỡ cam kết bán ra ngoài. Ngược lại, lúc thị trường lao dốc, doanh nghiệp khó giữ mức giá hợp đồng, dẫn đến chuỗi liên kết dễ đứt gãy.

Theo Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), giai đoạn đầu, Đề án 1 triệu héc-ta lúa đã giải quyết khá tốt bài toán hình thành và mở rộng vùng sản xuất. Tuy nhiên, giai đoạn đến năm 2030 đòi hỏi sự chuyển dịch căn cơ: từ phát triển diện tích sang chuỗi giá trị, từ “vùng sản xuất” thuần túy thành “vùng nguyên liệu sẵn sàng đầu tư” gắn với thị trường, dữ liệu, hợp đồng bao tiêu, vai trò nòng cốt của hợp tác xã, doanh nghiệp và khả năng khơi thông nguồn vốn.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, cho biết: “Vùng nguyên liệu sẵn sàng đầu tư là vùng được quy hoạch cụ thể về không gian, xác định rõ ranh giới, vị trí địa lý; được chuẩn hóa, đảm bảo các điều kiện về thủy lợi, giao thông nội đồng, logistics, được số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu minh bạch để các doanh nghiệp sẵn sàng kết nối, đầu tư”. Theo bà Yến, từ kết quả đạt được, Cục tiếp tục quan tâm tham mưu cấp thẩm quyền cơ chế, chính sách để thực hiện tốt Đề án 1 triệu héc-ta lúa giai đoạn 2026-2030.

Thông qua liên kết với nông dân tại nhiều hợp tác xã ở vùng ĐBSCL, Công ty Cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Trung An ở TP Cần Thơ đã sản xuất nhiều sản phẩm gạo xanh, phát thải thấp phục vụ trong nước và xuất khẩu.

Phát huy vai trò hợp tác xã

Để thực hiện tốt Đề án 1 triệu héc-ta lúa, cần tăng cường liên kết sản xuất - tiêu thụ theo chuỗi giá trị nhằm bảo đảm đầu ra, giúp nông dân an tâm sản xuất. Các cơ quan chức năng cần hỗ trợ nâng cao năng lực, giúp các hợp tác xã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để minh bạch quy trình sản xuất và liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp bằng hợp đồng.

Ông Đoàn Tấn Đạt, Giám đốc Hợp tác xã dịch vụ và nông nghiệp Tấn Đạt ở tỉnh Vĩnh Long, cho rằng: “Để hình thành chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa gạo bền chặt tại các vùng tham gia Đề án 1 triệu héc-ta lúa, cần phát huy vai trò của hợp tác xã làm cầu nối giữa nông dân với doanh nghiệp thu mua, chế biến xuất khẩu. Cần tạo điều kiện để hợp tác xã nâng cao năng lực hoạt động, tập hợp xã viên, nông dân nhằm sản xuất theo đúng quy trình kỹ thuật... Qua đó, giúp giảm chi phí, tạo lượng hàng hóa lớn đảm bảo truy xuất nguồn gốc và chất lượng, an toàn, đáp ứng đơn hàng xuất khẩu, góp phần nâng cao giá trị hạt gạo”.

Theo ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Trung An, cần liên kết chặt chẽ giữa các chủ thể chính của Đề án là nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Liên kết ở đây phải hướng đến xây dựng vùng nguyên liệu bền vững. Không chỉ bao tiêu sản phẩm cho nông dân tại các hợp tác xã trong vùng nguyên liệu, doanh nghiệp còn hướng dẫn kỹ thuật canh tác, hỗ trợ cung cấp lúa giống và vật tư đầu vào. Để làm được điều này, doanh nghiệp cần nguồn vốn rất lớn nên rất cần cơ quan chức năng kịp thời “khơi thông”.

Về Đề án 1 triệu héc-ta lúa, theo ông Trần Minh Hải, Phó Chủ tịch ngành hàng lúa gạo Việt Nam, cần tập trung tổ chức tiêu thụ tốt sản phẩm để mang lại thu nhập cao hơn cho người trồng lúa và tăng giá trị gia tăng cho các tác nhân tham gia chuỗi trồng lúa theo hướng sản xuất bền vững. Cần khuyến khích doanh nghiệp và hợp tác xã liên kết chặt chẽ bằng hợp đồng liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa ngay từ đầu vụ.

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG